26 stycznia br Fundacja MaMa przekazała na ręce posła Marka Balickiego rekomendacje dotyczące nieodpłatnej pracy kobiet.

Konferencja odbyła się w Sejmie, a obecna na niej była min. przedstawicielka minister Elżbiety Radziszewskiej, pełnomocniczki rządu do spraw równego traktowania, uczestniczki Koła Gospodyń Miejskich oraz dzienikarze i dziennikarki. Fundacja Ashoka, po wręczeniu rekomendacji ogłosiła, że Społecznego Nobla za rok 2009 zostaje przyznany Sylwii Chutnik, prezesce Fundacji MaMa. A zatem ostatni wtorek obfitował w wiele ważnych zdarzeń dla naszej organizacji.

Możecie Państwo zapoznać się z naszymi pomysłami na zmianę sytuacji kobiet pracujacych w domu. Zapraszamy do dyskusji na forum fundacyjnym www.fundacjamama.pl/forum

Rekomendacje organizacji pozarządowej Fundacji MaMa dotyczące pracy domowej kobiet

Mając na uwadze niewiele pozytywnych zmian w sytuacji kobiet i matek w Polsce, Fundacja MaMa przekazuje parlamentowi rekomendacje dotyczące pracy domowej kobiet – tematu bliskiego każdej kobiecie/matce. Jako organizacja pozarządowa zdajemy sobie sprawę, że zaprezentowane rozwiązania wymagają szerszej strategii i systematycznych zmian ustawowych, które mogą dokonać się w przeciągu kilku lat. Proces zmian jest długotrwały, jednak uważamy, że należy konsekwentnie dążyć do jego realizacji.
Według Instytutu Badań nad Gospodarką Rynkową obciążenie pracą domową na rzecz rodziny jest w Polsce zdecydowanie większe w przypadku kobiet. Dlatego w rekomendacjach skupiamy się głównie na systemowych rozwiązaniach skierowanych do kobiet.  Za „pracę domową kobiet” uznajemy pracę na rzecz domu i rodziny, wychowywanie, edukowanie i opiekowanie się dziećmi oraz osobami starszymi. Uważamy, że efekty tej pracy są dobrem publicznym.

Praca domowa kobiet jest w debacie publicznej marginalizowana i spychana na dalszy plan. Z badań społecznych prowadzonych przez Fundację MaMa w 2009 roku wynika, że kobiety zmuszone, ale i świadomie decydujące się, na pracę na rzecz rodziny na stanowisku „gospodyni domowej” często są dyskredytowane przez społeczeństwo i otoczenie. Ich praca nie jest brana poważnie, nie idą za nią udogodnienia, a już najmniej prestiż wykonywanych zajęć. Często też same kobiety obniżają rangę wykonywanej pracy domowej. To nieopłacanie i niedocenianie wykonywanej przez kobiety pracy domowej jest wg raportu Fundacji „Zadbać o świat” (2006) jedną z głównych przyczyn takich negatywnych zjawisk jak: przemoc wobec kobiet, zbyt mały udział kobiet w życiu publicznym, ubóstwo.
Fundacja MaMa zdaje sobie sprawę z powagi zagadnienia, dlatego postanawia dążyć do szerokich i kompleksowych zmian społecznych i ustawowych związanych z sytuacją matek. 

Ze względu na złożoność tematyki nasze propozycje podzieliłyśmy na kilka ważnych kwestii, takich jak: sprawiedliwość społeczna, ekonomia, edukacja.

I. Sprawiedliwość społeczna

Od 20 lat publikowany jest przez UNDP (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) raport, w którym bierze się pod uwagę szereg pozarynkowych czynników decydujących o jakości życia. Podejście rynkowe ma bowiem taką wadę, że sprawiedliwość społeczną spycha na dalszy plan, a matek często nie umieszcza w przestrzeni rozważań. Dlatego celem proponowanych rozwiązań jest wypełnienie luk w dziedzinie zabezpieczeń społecznych dla osób pozostających w domu i wykonujących prace nieodpłatne.

Aby zagwarantować im właściwy status społeczny  Fundacja MaMa proponuje uznanie nieodpłatnej pracy domowej kobiet i wychowywania dzieci za pracę i wartość społeczną.

Dążenie do tego odbywać się ma poprzez różne formy polityki społecznej.

Fundacja MaMa zaleca:

1. Zapewnienie każdej rodzinie bez względu na ilość dzieci i stan majątkowy instytucjonalnej pozarodzinnej opieki nad dziećmi. Opieka ta powinna się wiązać z powszechnym dostępem do wysokiej jakości edukacji przedszkolnej i szkolnej. Oznacza to tym samym poprawienie dostępu i dbanie o jej jakość. Według Rekomendacji Rady Europejskiej z marca 2002 r. w sprawie opieki nad dziećmi (92/241/EEC) „Kraje członkowskie powinny podejmować intensywne działania umożliwiające kobietom i mężczyznom godzenie ich obowiązków zawodowych z rodzinnymi i wziąć na siebie odpowiedzialność za rozwój różnych form opieki nad dziećmi”. Z badań Eurostat (2007) wynika, że zapewnianie opieki instytucjonalnej nad dziećmi owocuje wyższymi wskaźnikami aktywności zawodowej kobiet. Zdaniem Fundacji MaMa zapewnienie opieki nad dziećmi jest warunkiem koniecznym, aby matki mogły wrócić na rynek pracy,  a wcześniej miały możliwość doszkalania się, a nawet przekwalifikowania. Możliwymi rozwiązaniami są:

1.1. Zapewnienie każdej rodzinie i każdemu dziecku przedszkola, żłobka lub innych pozarodzinnych form opieki.
1.2. Zapewnienie bezpłatnej lub niskopłatnej, dostępnej dla wszystkich rodzin (w tym również dzieci niepełnosprawnych) opieki instytucjonalnej (przedszkoli, żłobków lub innych form opieki) poprzez dofinansowanie jej z pieniędzy publicznych.
1.3. Zapewnienie powszechnego dostępu do wysokiej jakości opieki i edukacji. Rodzice powinni mieć prawo do decydowania o jakości edukacji i do wpływania na kształt opieki nad dziećmi na poziomie lokalnym. Uściślając, ośrodki sprawujące opiekę nad dziećmi powinny współpracować z rodzicami na poziomie lokalnym. Zwiększyłoby to poczucie bezpieczeństwa rodziców powierzających swoje dzieci pod opiekę oraz zbliżyło formę i jakość opieki do potrzeb i oczekiwań.
1.4. Dostosowanie godzin otwarcia przedszkoli do potrzeb rodziców i opiekunów.  Zapewnienie opieki zmianowej, czyli porannej i popołudniowej. Coraz częściej preferowany elastyczny czas pracy wymusza na matkach dostosowanie się do potrzeb rynku. Kobiety, którym oferuje się elastyczny czas pracy, często nie mogą jej podjąć z powodu niemożności zostawienia dziecka w przedszkolu.
1.5. Otwarcie nowych państwowych placówek opiekuńczych dla dzieci (tzw. klubiki), gdzie opieka nad dziećmi jest sprawowana na godziny. Byłoby to lepsze i tańsze niż przedszkola rozwiązanie dla matek pracujących w elastycznym czasie pracy.
1.6. Promowanie, informowanie i wspieranie alternatywnych form opieki, takich jak przedszkola przyzakładowe i informowanie o możliwości odliczeń podatkowych dla pracodawców partycypujących w kosztach opieki nad dziećmi.
1.7. Wsparcie prywatnej, domowej opieki nad dziećmi (instytucja niani lub opieki domowej). Brak dostatecznej liczby żłobków i przedszkoli jest problemem uniemożliwiającym wielu młodym kobietom funkcjonowanie na rynku pracy, a przez to generującym nierówności ze względu na płeć w sferze zawodowej i publicznej. Częściej to kobiety decydują się zrezygnować z pracy na rzecz zostania z dzieckiem w domu. Dotyczy to także babć i powoduje zjawisko wypychania z rynku pracy kobiet 50+. Możliwe rozwiązania to:
- instytucjonalne wsparcie opieki domowej, np. poprzez wprowadzenie uregulowań prawnych dotyczących zawodu niani i dofinansowanie ze środków publicznych prywatnej opieki domowej oraz odliczenia podatkowe przy zatrudnieniu niani lub opieki domowej

2. Opieka nad osobami starszymi.
2.1. W prawie wszystkich społecznościach to kobiety przejmują po obowiązku rodzicielskim obowiązek sprawowania opieki nad osobami starszymi, czyli rodzicami i teściami. Postulujemy stworzenie przepisów zapewniających wspólne rozliczanie podatkowe opiekuna i osoby poddającej się tej opiece.
2.2. Dostępność usług opieki domowej nad osobami dorosłymi jest bardzo ograniczona. Fundacja MaMa proponuje dążenie do tworzenia alternatywnych form pomocy w opiece nad osobami dorosłymi.

II. Ekonomia

Praca domowa kobiet, która jest często niewidoczna rynkowo, musi stać się przedmiotem realnego uznania jej na płaszczyźnie prawnej, społecznej i ekonomicznej w trzech specyficznych aspektach: ubezpieczeń zdrowotnych, emerytury, samozatrudnienia. 

1. W dziedzinie ubezpieczeń zdrowotnych zaleca się objęcie przez państwo ubezpieczeniem zdrowotnym wszystkich matek, których dzieci nie ukończyły trzech lat. Ochroną powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego objęte są wszystkie kobiety w ciąży, dzieci, matki pracujące oraz matki zarejestrowane jako bezrobotne. Fundacja MaMa postuluje kompleksowe objęcie ubezpieczeniem matek dzieci do 3 roku życia, ponieważ jest to okres życia dzieci, w którym kobiety mają utrudniony powrót na rynek pracy ze względu na niedostateczny dostęp do instytucjonalnej opieki nad dziećmi.

2. W dziedzinie zabezpieczenia emerytalnego.
Biorąc pod uwagę fakt, że kobiety - ze względu na przerwy związane z urodzeniem dziecka i urlopem wychowawczym mają odprowadzaną niższą składkę, co powoduje zmniejszenie ich przyszłej emerytury, postulujemy:

2.1. Podniesienie przez państwo wysokości składek, jakie wpłacane są do funduszy emerytalnych za rodziców, a w większości za matki wtedy, gdy są one na urlopie wychowawczym. Obecne składki są bardzo niskie, co wpływa niekorzystnie na wielkość emerytury kobiet. Docelowo składki powinny być równoważne ze składkami za okres pracy, co byłoby rzeczywistym dowartościowaniem opieki nad dziećmi i do czego dąży się obecnie w wielu krajach UE.

2.2. Składki za rodzica opiekującego się dziećmi (głównego opiekuna) powinny być wpłacane niezależnie od tego, czy pracuje on/a, jest samozatrudniony/a, czy pracował/a przed podjęciem opieki. Rozwiązaniem mogłoby być wprowadzenie dodatkowych składek za okres opieki nad dzieckiem na określony czas (np. do 1 roku), które nie byłyby zależne od aktywności zawodowej. Takie rozwiązanie ułatwiałoby podejmowanie decyzji o aktywności zawodowej i łączeniu pracy, na przykład w ograniczonym wymiarze z opieką nad dzieckiem.

2.3. Uważamy za sprawę pilną wyrównanie praw kobiet pracujących na własny rachunek, które obecnie nie maja prawa do składek emerytalnych za okres opieki nad dzieckiem, mimo iż zmuszone są do zawieszenia swojej działalności gospodarczej. Za osoby te powinny być opłacane przez budżet  państwa składki emerytalne analogicznie jak za osoby wykonujące pracę najemną.

2.4. Biorąc pod uwagę fakt, że poważnym problemem społecznym jest brak regulacji dotyczących zabezpieczenia finansowego osób (przeważnie kobiet) wykonujących nieodpłatną pracę w domu na rzecz rodziny i niepracujących zawodowo, Fundacja MaMa uważa, że należałoby szukać rozwiązań prawnych umożliwiających wliczenie do emerytury okresu zajmowania się domem i wychowywania dzieci. W tej kwestii trudno jest o proste rozwiązanie. W niektórych krajach UE istnieje możliwość odprowadzania składek emerytalnych przez męża lub partnera i dzielenie emerytury między małżonków/partnerów.

3. Dotychczasowe formy pomocy finansowej dla matek (lub ojców) przerywających pracę, by opiekować się dziećmi, są niewystarczające.
.
3.1. Uważamy, że kobiety (lub mężczyźni) prowadzące własne firmy powinny mieć prawo do dodatku wychowawczego.
3.2. Dostęp do zasiłku wychowawczego docelowo powinien objąć wszystkich rodziców (głównych opiekunów).

4. Wyrównywanie szans rodziców dzieci niepełnosprawnych.
4.1. Wyrównywanie szans do emerytury: w przypadku rodzica stale zajmującego się dzieckiem niepełnosprawnym i rezygnującego z pracy na rzecz opieki nad nim, zalecamy wprowadzenie najniższego uposażenia pielęgniarki. Lata pracy nad rehabilitacją dziecka wliczone zostałyby do emerytury opiekuna.
4.2. Ułatwienie osobom zajmującym się opieką nad dziećmi niepełnosprawnymi godzenia opieki z życiem zawodowym: prawo do świadczeń na opiekę nad osobami niepełnosprawnymi nie powinno być warunkowane rezygnacją z pracy zawodowej.

III. Edukacja

Ponieważ brakuje edukacji seksualnej i rzetelnego wychowywania dzieci i młodzieży do życia w rodzinie w placówkach wychowawczych, a także pomijane są kwestie równości płci w przedszkolnych i szkolnych programach edukacyjnych,  dzieci i dorastająca młodzież nie mają pozytywnych wzorców związanych z pojmowaniem pracy domowej. Fundacja MaMa zaleca:

1. Propagowanie równościowych programów w przedszkolach i w szkołach, mających na celu między innymi edukowanie dzieci w sferze podziału pracy domowej.
2. Zniesienie segregacji płciowej w szkołach w zakresie przedmiotów takich jak WF i zajęcia plastyczne, informatyczne i ZPT. Pozwoli to dziewczynkom i chłopcom wyjść poza role przypisane im kulturowo.

Ponadto:

3. Stworzenie skierowanych do mężczyzn programów związanych z propagowaniem równości w podziale prac domowych.
4. Promowanie i informowanie o przedszkolnych i pozaprzedszkolnych alternatywnych formach opieki.

Powyższe rekomendacje są przyczynkiem do prac nad projektem konkretnych ustaw.
Stanowią efekt pracy zespołu ds. nieodpłatnej pracy domowej Fundacji MaMa oraz projektu badania Listy Czynności Domowych (listopad 2009).

Rekomendacje powstały w Zespole ds. nieodpłatnej pracy domowej  w składzie:

Zespół Fundacji MaMa:
Sylwia Chutnik
Julia Kubisa
Anna Pietruszka- Dróżdż
Patrycja Dołowy

Zespół ekspertek:
Prof. Dr hab. Małgorzata Fuszara (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, Uniwersytet Warszawski)
Dr Danuta Duch- Krzysztoszek (Instytut Filozofii i Socjologii, Polska Akademia Nauk)
Irena Wóycicka (Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk)
Joanna Piotrowska (prezeska Fundacji Feminoteka)
Karolina Goś- Wójcicka (koordynatorka kampanii Zrobione Docenione Wiele Warte)
przy wsparciu uniwersyteckiej Kliniki Prawa.